Di tích lịch sử Địa Điểm Quản Thúc Và Giải Thoát Luật Sư Nguyễn Hữu Thọ

Di tích lịch sử Địa Điểm Quản Thúc Và Giải Thoát Luật Sư Nguyễn Hữu Thọ tọa lạc ngay bên phải chùa Bảo Lâm, đường Nguyễn Tất Thành, phường Bình Kiến, tỉnh Đắk Lắk, trước kia là thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên. Đây là nơi tưởng niệm ghi nhớ chiến dịch giải thoát thành công Luật Sư Nguyễn Hữu Thọ- người có công rất lớn trong quá trình đấu tranh giải phòng dân tộc, thống nhất đất nước và công cuộc tái thiết đất nước sau ngày độc lập.

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, bí danh Ba Nghĩa, sinh ngày 10/7/1910 tại xã Long Phú, huyện Bến Lức, tỉnh Long An. Ông là trí thức yêu nước tiêu biểu, nhà hoạt động chính trị, lãnh đạo xuất sắc. Vào tháng 2/1962, tại Đại hội lần thứ nhất, luật sư được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền nam Việt Nam. Sau đó, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ tiếp tục giữ những cương vị quan trọng như: Phó Chủ tịch nước, Quyền Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam…

Từ năm 1947, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ tham gia phong trào yêu nước của trí thức Sài Gòn-Chợ Lớn, đòi thực dân Pháp phải thương lượng với Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chấm dứt chiến tranh xâm lược. Trong quá trình hoạt động cách mạng, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ từng bị chính quyền Ngô Đình Diệm bắt giam. Đến năm 1955, luật sư bị đưa đi quản thúc tại Phú Yên trong 6 năm (1955-1961).

Ngô Đình Diệm chọn Hòa Thịnh hẻo lánh để quản thúc LS Nguyễn Hữu Thọ cùng 5 người trong “đoàn hòa bình” là Nguyễn Tạo, Trần Văn Lang, Từ Bá Đước, Nguyễn Văn Dưỡng và Lâm Thị Tư theo Nghị định 93/PTT-VP ngày 24/4/1955 với mưu đồ giết chết dần mòn “đoàn hòa bình” bởi cuộc sống khắc nghiệt và hiểm họa bệnh tật. Tuy nhiên, Hòa Thịnh là địa phương giàu truyền thống cách mạng, có căn cứ bí mật của Huyện ủy Tuy Hòa 1; phong trào cách mạng phát triển sâu rộng, người dân rải truyền đơn, dán áp phích chống tố Cộng, bắt lính, tẩy chay trưng cầu dân ý và bầu cử mị dân của địch.

Vì thế, Ngô Đình Diệm ký Nghị định 116-PTT/VP ngày 31/3/1956 đưa Luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng “đoàn hòa bình” bị gán ép là “phần tử nguy hiểm” lên miền núi Sơn Hòa. Dù là thị trấn Củng Sơn, nhưng núi rừng hoang vắng, giao thông cách trở, khí hậu khắc nghiệt, địch theo dõi gắt gao, cấm cản dân tiếp tế mọi thứ nên Luật sư lâm bệnh nặng. Trước sự đấu tranh quyết liệt của “đoàn hòa bình”, địch phải cho Luật sư xuống Nhà thương Tuy Hòa điều trị.        

Thời điểm này Tòa án sơ thẩm tỉnh Phú Yên thành lập, nên Luật sư Nguyễn Hữu Thọ xin ở lại Tuy Hòa chữa bệnh và hành nghề luật, nhưng Tỉnh trưởng Lê Ngọc Triển chỉ cho viết đơn kiện, không được bào chữa tại tòa. Nhờ có giấy phép cư trú nên Luật sư thuê phòng tại khách sạn Vĩnh Đông Á ở riêng, nhưng địch giám sát gắt gao.

Sau hai lần giải thoát bất thành, Khu ủy Khu V quyết tâm thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị và Chủ tịch Hồ Chí Minh, giao cho Bí thư Tỉnh ủy Trần Suyền và Trưởng ban Quân sự tỉnh Phú Yên Nguyễn Lầu tiếp tục lập kế hoạch giải thoát Luật sư Nguyễn Hữu Thọ lần thứ ba.

Theo hẹn, chiều 29/10/1961, LS đi xe đạp ra Quốc lộ 1 đến mộ bà Dũ Ký trong nghĩa trang phía Đông núi Chóp Chài, xã Bình Kiến. Tổ trưởng tổ đặc công Phan Công Thanh chỉ huy 3 trinh sát trao bộ quần áo màu đen, đôi dép cao su cho Luật sư thay trước khi vượt cánh đồng Màng Màng để bộ đội đưa lên căn cứ Tỉnh ủy Phú Yên rồi mới về Trung ương Cục miền Nam.

Với tính chất quan trọng của chiến dịch giải thoát luật sư Nguyễn Hữu Thọ, vào ngày 18/5/2011, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Yên đã ký quyết định số 799/QĐ-UBND công nhận Địa Điểm Quản Thúc Và Giải Thoát Luật Sư Nguyễn Hữu Thọ là di tích lịch sử cấp tỉnh.