Giữa những rẫy tiêu xanh bạt ngàn của vùng bán sơn địa Sơn Thành, có một di tích lịch sử lặng lẽ nhưng mang giá trị đặc biệt đối với hành trình mở cõi phương Nam của dân tộc – mộ bà Lê Thị Loan, tức Tần Thục phu nhân, vợ của Phù Nghĩa hầu Lương Văn Chánh, người được xem là thành hoàng khai phá vùng đất Phú Yên.

Ít ai biết rằng, nơi yên nghỉ giản dị giữa miền quê thanh bình ấy lại gắn liền với những dấu mốc đầu tiên trong công cuộc khai hoang, lập làng và hình thành vùng đất Phú Yên xưa. Cùng với di tích đền thờ và mộ danh nhân Lương Văn Chánh, mộ bà Lê Thị Loan tạo nên một quần thể di tích giàu giá trị lịch sử, văn hóa, giúp hậu thế hiểu thêm về công lao của những bậc tiền nhân trên hành trình mở đất về phương Nam.

Di tích tọa lạc tại thôn Lạc Mỹ, xã Sơn Thành, tỉnh Đắk Lắk, trước đây thuộc xã Hòa Phú, huyện Tây Hòa, tỉnh Phú Yên. Ngôi mộ được người dân phát hiện vào khoảng năm 1930 trong quá trình đào kênh dẫn nước từ Đập Đồng Cam. Sau đó, mộ bà được cải táng về vị trí hiện nay, cách nơi phát hiện ban đầu khoảng 50 mét.

Ngôi mộ được xây theo kiểu hình mui thuyền cổ, mang dáng vẻ mềm mại, thanh thoát nhưng vẫn trang nghiêm, cổ kính. Theo một số tư liệu lịch sử, bà Lê Thị Loan có quê tại thôn Long Phụng, nay thuộc xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk (trước kia là xã Hòa Trị, huyện Phú Hòa, tỉnh Phú Yên), được sắc phong danh hiệu Tần Thục phu nhân. Bà và Phù Nghĩa hầu Lương Văn Chánh có bốn người con gồm: Lương Thị An, Lương Công Vĩnh, Lương Công Triều và Lương Công Quí.

Bên cạnh phần mộ của Tần Thục phu nhân còn có một ngôi mộ cổ đặc biệt mang tên Lương Văn Cảnh. Trên bia mộ xuất hiện hai chữ “Việt cố” – dấu tích được các nhà nghiên cứu cho rằng chỉ xuất hiện trong giai đoạn các chúa Nguyễn mở cõi về phương Nam. Tấm bia ghi rõ: “Hiển khảo Lương Văn Cảnh nhị lang thần ân chi mộ”. Theo các nhà sử học, ông Lương Văn Cảnh là cháu của Phù Nghĩa hầu Lương Văn Chánh, từng tham gia vào quá trình khai phá vùng đất phía Nam sông Ba và được an táng tại nơi này.

Năm 1578, Lương Văn Chánh nhận lệnh tiến đánh Thành Hồ ở phía Bắc sông Ba và tổ chức đưa lưu dân vào khai khẩn vùng đất từ Cù Mông đến Đà Diễn. Công cuộc mở đất ấy đã đặt nền móng cho sự ra đời của phủ Phú Yên vào năm 1611, mở đầu cho quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Phú Yên ngày nay.

Hiện nay, di tích lịch sử cấp quốc gia mộ và đền thờ danh nhân Lương Văn Chánh tọa lạc tại thôn Phụng Tường, xã Phú Hòa 2, tỉnh Đắk Lắk, cách mộ bà Lê Thị Loan khoảng 25 km. Hai di tích không chỉ là nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử mở đất phương Nam mà còn là điểm đến ý nghĩa cho những ai muốn tìm hiểu về cội nguồn, lịch sử và văn hóa của vùng đất Phú Yên xưa.